سازوکار فیزیولوژیک دستگاه تنفس و آسیبپذیری آن در محیط کار
سیستم تنفسی انسان شبکهای از مجاری و بافتهای حیاتی است که اکسیژنرسانی به اندامها را بر عهده دارد. شناخت این ساختار برای درک بیماریهای ریوی ناشی از کار و پیامدهای مواجهه با آلایندههای محیط کار اهمیت دارد. این سیستم دو بخش اصلی دارد:
- مسیرهای هدایتی: مجاری مخاطی که هوا را پالایش، تنظیم دما و به بخشهای عمقی ریه هدایت میکنند.
- بخش تبادلی: شامل آلوئولها، جایی که اکسیژن و دیاکسیدکربن میان هوا و خون مبادله میشوند. عملکرد آن به هماهنگی عضلات تنفسی و کشسانی بافت ریه وابسته است.
ورود آلایندههای شغلی و شروع عوارض تنفسی
حساسیت بالای بافت آلوئولار و مجاری انتهایی سبب میشود که سیستم تنفسی در برابر آلایندههای موجود در اتمسفر کاری بسیار ضربهپذیر باشد. استنشاق مداوم ذرات معلق، بخارات شیمیایی و آلایندههای آلرژن میتواند ساختار الاستیک ششها را مختل کند یا زمینهساز بروز اختلالات تنفسی دائمی شود.
نوع فاکتور زیانآور فیزیکی یا شیمیایی مستقیماً تعیینکننده شدت تخریب بافت ریه است. از مهمترین نمونههای بیماری های ریوی شغلی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آسم شغلی: واکنش بیشازحد و انسداد راههای هوایی ناشی از تماس با عوامل آلرژن محیط کار.
- سیلیکوزیس و آزبستوزیس: بیماریهای فیبروتیک و بافتساز که حاصل تجمع طولانیمدت غبارات سیلیس و الیاف پنبهکوهی در عمق کیسههای هوایی هستند.
- عفونتهای ثانویه ریه: کاهش مقاومت موضعی بافت تنفسی در اثر استنشاق مواد سمی و نفوذ پاتوژنهای بیماریزا.
طبقهبندی آلایندههای تنفسی و مکانیسم بروز اختلالات ریوی در محیط کار
بیماریهای ریوی شغلی (Occupational Lung Diseases) ناهنجاریهای حاد یا مزمنی هستند که در اثر تماس تنفسی با کانونهای آلودگی هوا در اتمسفر صنعتی شکل گرفته یا روند تخریبی آنها تسریع میشود. عمق نفوذ، پایداری در پارانشیم ریه و الگوی تخریب بافت، ارتباطی مستقیم با ماهیت فیزیکی، ترکیب شیمیایی و قطر آیرودینامیکی ذرات دارد. این فاکتورهای زیانآور هواسازمانیافته به دو گروه عمده تفکیک میشوند:
۱. آلایندههای مولکولی: گازها و بخارات فرار (Gases & Vapors)
آلایندههای گازی محیط کار شامل گازهای محرک یا خفهکننده مانند کلر، دیاکسید نیتروژن و مونوکسیدکربن، و بخارات فرآیندی حاصل از تبخیر مایعات فرار هستند.
۲. ذرات معلق و سامانههای آئروسل (Particulate Aerosols)
آئروسلها ذرات جامد یا قطرات مایع معلق در هوا هستند و بر اساس نحوه تولید به این گروهها تقسیم میشوند:
- گردوغبار: ذرات حاصل از خردایش، برش و سایش.
- میست و مه: قطرات مایع ناشی از پاشش یا میعان.
- دود: ذرات ریز حاصل از احتراق ناقص.
- فیوم فلزی: ذرات اکسید فلز تولیدشده در جوشکاری و ریختهگری.
- الیاف: ذرات کشیدهای مانند آزبست که میتوانند به بافت ریه آسیب بزنند.
تحلیل جامع بیماریهای ریوی شغلی؛ الگوهای پاتولوژیک و جامعه شاغلین در معرض خطر
نفوذ آلایندههای اتمسفری کارگاهی—اعم از ذرات آئروسل، دمههای فلزی، گازهای فرآیندی و عوامل زیستی محرک (نظیر هاگهای قارچی و باسیل آنتراکس)—مسیر طبیعی تبادلات گازی ششها را مختل میسازد. در این میان، غبارات با ساختار فیبروتیک و ماهیت سمی، پایدارترین اسکارها و صدمات بافتی را به بار میآورند.
۱. دستهبندی مکانیکی و بالینی عوارض ریوی در محیط کار
مواجهههای شغلی میتوانند چهار نوع آسیب تنفسی ایجاد کنند:
- حساسیتی: مانند آسم شغلی و آلوئولیت حساسیتی.
- خفگی: بر اثر گازهای خفهکننده یا سموم تنفسی.
- تحریکی و سمی: ناشی از استنشاق غلظت بالای گازها و بخارات محرک.
- پنوموکونیوز: تجمع غبارهای معدنی و ایجاد فیبروز مزمن ریه.
۲. شایعترین اختلالات تنفسی ثبتشده در صنایع
از بیماریهای ریوی شغلی شایع میتوان به سیلیکوزیس و آزبستوزیس، آسم شغلی و بیماریهای بینابینی ریه (ILD) اشاره کرد. این اختلالات بر اثر مواجهه با غبارهای معدنی، محرکهای صنعتی و عوامل زیانآور محیط کار ایجاد میشوند.
۳. نقشه مواجهه و مشاغل با ریسک بالای آسیب تنفسی
پایش مداوم اتمسفر تنفسی در صنایع زیر حیاتی است:
- معدن و ساختمان: خطر سیلیس، گردوغبار و آزبست در حفاری و تخریب.
- فلزکاری: مواجهه با دمههای فلزی در جوشکاری و ریختهگری.
- شیمیایی و دارویی: تماس با رزین، رنگپاشی و آنزیمها.
- کشاورزی و نساجی: خطر بیسینوزیس ناشی از غلات و کتان.
- خدمات آرایشی: استنشاق مداوم بخارات مواد قلیایی دکلره و فرار.
آزبستوزیس (Asbestosis)؛ فیبروز پیشرونده ریه در اثر پنبهکوهی
آزبستوزیس یک بیماری بینابینی ریه و پنوموکونیوز شغلی است که در اثر استنشاق طولانیمدت الیاف آزبست، بهویژه در صنایع عمرانی، عایقکاری و دریایی ایجاد میشود. علائم آن ممکن است ۱۰ تا ۴۰ سال پس از مواجهه ظاهر شوند.
پاتوفیزیولوژی و نشانههای بالینی آزبستوز
استنشاق الیاف آزبست با تحریک التهاب مزمن، سبب فیبروز غیرقابلبازگشت بافت بینابینی ریه میشود. مهمترین نشانههای این بیماری عبارتاند از:
- تنگی نفس پیشرونده: بروز در حین فعالیت و پیشرفت تا حالت استراحت.
- سرفه خشک: سرفههای مزمن، مقاوم و بدون خلط.
- افت عملکرد ریوی: کاهش ظرفیت حیاتی (FVC)، هیپوکسمی و ریسک بروز کورپولمونال (نارسایی قلبیریوی).
رویکرد بالینی و مراقبتهای تسکینی
فیبروز ریوی ناشی از آزبست معمولاً برگشتناپذیر است و درمان قطعی ندارد؛ درمان با هدف کاهش علائم و بهبود تنفس انجام میشود:
- اکسیژندرمانی برای کمبود اکسیژن
- داروهای گشادکننده برونش در صورت نیاز
- کورتیکواستروئیدها فقط با تجویز و نظارت پزشک
سیلیکوزیس (Silicosis)؛ مکانیسم آسیب، مسیر تشخیص و مدیریت بالینی
استنشاق میکروذرات سیلیس کریستالی (SiO2) موجب واکنش ماکروفاژها، تشکیل گرههای سیلیکوتیک و در نهایت فیبروز پیشرونده ریوی (PMF) میشود. این بیماری سیری مزمن و نهفته دارد و در مراحل پیشرفته پیامدهای زیر را ایجاد میکند:
- کاهش شدید ظرفیت تبادل اکسیژن در حبابچههای ریه
- افت اکسیژن خون (هیپوکسمی) و تنگی نفس پیشرونده
- افزایش فشار شریان ریوی و خطر بروز نارسایی قلبی راست (کورپولمونل)
الگوهای استاندارد شناسایی و تشخیص سیلیکوزیس
ارزیابی دقیق این پاتولوژی بر سه رکن اساسی استوار است:
- تاریخچه مواجهه شغلی: بررسی سوابق حضور در معادن، کارگاههای برش سنگ، ریختهگری، سندبلاست و صنایع شیشه و سرامیک.
- تصویربرداری توموگرافی رزولوشن بالا (HRCT): پایش دقیق میزان تراکم گرههای بینابینی و وسعت درگیری پارانشیم ریه.
- رادیوگرافی استاندارد سینه بر اساس دستورالعمل ILO: سیستم بینالمللی ارزیابی کدورتها و طبقهبندی وسعت فیبروز تنفسی.
راهبردهای درمانی و اقدامات حمایتی
فیبروز ناشی از سیلیس، ضایعهای برگشتناپذیر است و درمان قطعی برای حذف ذرات از بافت ریه وجود ندارد. رویکردهای درمانی بر کنترل علائم و حفظ عملکرد تنفسی تمرکز دارند:
- درمان دارویی: تجویز کورتیکواستروئیدها (طبق پروتکل تخصصی).
- مداخلات تهاجمی: شستوشوی کامل ریه (Whole Lung Lavage) در موارد حاد.
- مرحله نهایی: پیوند ریه در صورت نارسایی پیشرفته تنفسی.
بیماریهای بینابینی ریه (ILD)؛ پاتوفیزیولوژی، علائم و رویکردهای درمانی
بیماریهای بینابینی ریه (Interstitial Lung Diseases یا ILD) گروهی از اختلالات هستند که با التهاب و فیبروز بافت اطراف آلوئولها همراهاند. مواجهه شغلی با غبارهای معدنی، فیومها و گازهای محرک میتواند به ضخیمشدن بافت ریه و کاهش خاصیت ارتجاعی و تبادل گازها منجر شود.
تظاهرات کلینیکی و نشانههای هشداردهنده
علائم شایع ILD شامل تنگی نفس پیشرونده هنگام فعالیت، سرفه خشک مداوم و کاهش شاخصهای عملکرد ریه مانند ظرفیت انتشار مونوکسیدکربن (DLCO) است.
راهبردهای کنترلی و پلن درمانی ILD
درمان بیماری بینابینی ریه (ILD) شغلی به علت بیماری و وضعیت بیمار بستگی دارد. داروهای ضدالتهاب یا آنتیفیبروتیک ممکن است در موارد منتخب روند بیماری را کند کنند؛ اکسیژندرمانی و توانبخشی ریوی نیز به بهبود علائم و حفظ توان تنفسی کمک میکنند. فیبروز ایجادشده معمولاً برگشتناپذیر است.
آسم شغلی (Occupational Asthma)؛ مکانیسمهای پاتولوژیک، محرکها و تفاوت با آسم تشدیدیافته
آسم شغلی فراگیرترین پاتولوژی انسدادی دستگاه تنفس در محیطهای صنعتی به شمار میآید. برآوردهای اپیدمیولوژیک نشان میدهد که نزدیک به ۱۵ درصد از کل موارد آسم در سنین بزرگسالی و یکی از هر هفت حمله تنفسی حاد، ناشی از حضور آلایندهها و عوامل برانگیزاننده در اتمسفر کاری است. مشخصه کلینیکی بنیادین این عارضه، بروز برونکواسپاسمهای حملهای، التهاب لایه مخاطی راههای هوایی، و محدودیت جریان بازدمی بهشکل متغیر و برگشتپذیر است.
محرکها و عوامل اتیولوژیک در محیطهای فرآیندی و صنعتی
محرکهای آسم شغلی بر اساس ماهیت خود به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
- آلرژنهای زیستی: پروتئینهای حیوانی و گیاهی، مواد دریایی و گردوغبارهای آلی.
- ترکیبات شیمیایی کموزن مولکولی: آنزیمهای صنعتی، رزینها و چسبها، دمه فلزاتی مانند نیکل و کروم، و ایزوسیاناتهای TDI و MDI در رنگپاشی و تولید فوم.
شناسایی این عوامل در محیط کار برای پیشگیری و کنترل آسم شغلی ضروری است.
تفکیک بالینی: آسم شغلی واقعی در برابر آسم تشدیدشده با کار (WEA)
از منظر ارزیابیهای طب کار و ایمنی صنعتی، باید میان دو الگوی بالینی تمایز قائل شد:
- آسم شغلی اولیه (New-Onset Occupational Asthma): حالتی که در آن روند حساسیتزایی ایمونولوژیک (وابسته به IgE یا غیر وابسته) مستقیماً برای اولین بار در اثر حضور در محیط کار و تماس با ماده محرک ایجاد میشود.
- آسم تشدیدشده ناشی از کار (Work-Exacerbated Asthma – WEA): وضعیتی که بیمار از پیش سابقه آسم بالینی داشته، اما مواجهه با غلظتهای تحریکی غبارات عمومی، بخارات اسیدی یا نوسانات شدید حرارتی در محیط شغلی، موجب برانگیختگی مجدد و تشدید دورههای حملات تنفسی او میگردد.
آسیب حاد استنشاقی شغلی (Acute Inhalation Injury)؛ علل، پیامدها و گروههای شغلی پرخطر
آسیب حاد استنشاقی در محیط کار یک ترومای غیرمنتظره و شدید ریوی است که در پی مواجهه آنی و با دوز بسیار بالای بخارات سمی، گازهای محرک یا آئروسلهای شیمیایی ایجاد میشود. برخلاف بیماریهای مزمن و تدریجی، این پدیده معمولاً در جریان رخدادهای بحرانی فرآیندی مانند نشتیهای گسترده مواد شیمیایی، انفجارهای ناگهانی و حریقهای صنعتی شکل میگیرد. در بیماران بستری حاصل از سوانح آتشسوزی نیز تخریب بافت ریوی ناشی از این استنشاق، اصلیترین فاکتور مرگومیر بهشمار میرود.
گروههای شغلی در معرض ریسک بالا
آتشنشانان، کارکنان واحدهای فرآیندی و شاغلان کشاورزی و سیلوها، بهدلیل احتمال مواجهه ناگهانی با دود سمی، نشت گازها و تودههای غبار، بیشتر در معرض آسیب حاد تنفسی شغلی هستند. آمار شیوع به منطقه و نوع مواجهه وابسته است.
عفونتهای تنفسی شغلی (Occupational Pulmonary Infections)؛ پاتوژنهای زیستی و مشاغل در معرض خطر
عفونتهای ریوی شغلی در اثر استنشاق پاتوژنهای موجود در قطرات، ذرات معلق و بیوآئروسلها ایجاد میشوند. پیشگیری از این بیماریها به شناسایی و کنترل مخاطرات زیستی (Biohazards) محیط کار وابسته است.
۱. سل شغلی ریه (Occupational Tuberculosis – TB)
سل ناشی از استنشاق قطرات ریز هوابرد حاوی باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (Mycobacterium tuberculosis) است. این پاتوژن مقاومت محیطی بالایی در هوا داشته و کادر درمان، پرسنل اتاقهای بستری، آزمایشگاههای تشخیصی و کادر اورژانس به دلیل مواجهه پیوسته با ترشحات تنفسی بیماران ناشناخته یا بستری، در خط مقدم ریسک انتقال این عفونت قرار دارند. تهویه با فشار منفی و استفاده از ماسکهای حفاظتی با فیلتراسیون بالا (مانند N95/FFP2) از اقدامات کلیدی مهار این عامل است.
۲. لژیونلوزیس و بیماری لژیونر (Legionellosis)
باکتری لژیونلا پنوموفیلا (Legionella pneumophila) بهطور طبیعی در بسترهای آبی راکد و تجهیزات مکانیکی آبمحور رشد و تکثیر مییابد. تجمع و رشد این پاتوژن درون برجهای خنککننده (Cooling Towers)، سیستمهای تهویه مطبوع مداربسته (HVAC)، آبنماها و شبکههای توزیع آب گرم، موجب انتشار قطرات بسیار ریز آئروسل حاوی باکتری در هوا میشود. خدمه هتلها، کارکنان سازههای اقامتی و تفریحی، پرسنل شناورها و کشتیهای تفریحی، و نیروهای مستقر در ساختمانهای اداری فاقد تهویه استاندارد بیشترین ریسک استنشاق این بیوآئروسلها و بروز پنومونی باکتریایی را دارند.
۳. تب کیو ریوی (Q Fever)
تب کیو نوعی بیماری زئونوز حاد یا تحتحاد است که عامل آن باکتری درونسلولی کوکسیلا بورنتی (Coxiella burnetii) میباشد. این پاتوژن بهشدت نسبت به خشکی و شرایط محیطی مقاوم بوده و از طریق پراکنده شدن ذرات گردوغبار آلوده به ترشحات دامی، مایعات جفتی یا پشم و پوست حیوانات به مجاری تنفسی منتقل میشود. کارگران دامپروریها، پرسنل شاغل در کشتارگاههای صنعتی، دامپزشکان و کارگران صنایع فرآوری چرم و پشم بیشترین میزان آسیبپذیری را در برابر این پنومونی حاد شغلی دارا هستند.
بیماری مزمن انسدادی ریه ناشی از کار (Occupational COPD)؛ سهم مواجهات صنعتی در تحدید جریان هوا
با وجود اینکه مصرف دخانیات بهصورت سنتی بهعنوان علت اصلی پاتولوژیهای انسدادی تنفسی شناخته میشود، شواهد همهگیرشناسی طب کار اثبات کرده است که بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از موارد بروز یا تشدید بالینی بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) مستقیماً به مواجهه با آلایندههای اتمسفر محیط کار وابسته است. این نسبت در افراد غیرسیگاری، نقش مستقیم عوامل خطرزای تنفسی در محیطهای صنعتی را برجستهتر میسازد.
پاتوفیزیولوژی و فاکتورهای اتیولوژیک محیط کار
بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) در محیط کار بر اثر التهاب پایدار ناشی از مواجهه با آلایندهها ایجاد میشود:عوامل محرک: استنشاق مداوم گردوغبار معدنی (سیلیس و زغالسنگ)، آئروسلهای صنعتی و بخارات اسیدی.
-
- تخریب بافتی: آسیب به مژکهای تنفسی، افزایش ترشح موکوس و تخریب آلوئولها (آمفیزم) که منجر به انسداد برگشتناپذیر مجاری هوایی میگردد.
- نشانههای بالینی: سرفه خلطدار مزمن و تنگی نفس فعالیتی که با افت شاخصهای اسپیرومتری همراه است.
صنایع مستعد و جمعیتهای کارگری در معرض خطر
توزیع جغرافیایی و صنعتی این پاتولوژی، ریسک قابلتوجهی را در بخشهای زیر نشان میدهد:
- پرسنل معادن زیرزمینی و روباز: استخراج زغالسنگ، فلزات سنگین و برشکاری سنگ به دلیل غلظت بالای ریزذرات معدنی زیر ۵ میکرون.
- شاغلین زنجیره کشاورزی و غلات: کارگران سیلوها و فرآوری محصولات به سبب استنشاق مخلوطی از غبارات آلی، آندوتوکسینهای باکتریایی و بقایای سموم دفع آفات.
- نیروهای صنایع ساختمانی، ریختهگری و متالورژی: به علت حضور ترکیبی گازهای احتراق، فیومهای فلزی و ذرات ساینده در فضای بسته کارگاهی.
سرطان ریه شغلی (Occupational Lung Cancer)؛ کارسینوژنهای صنعتی، همافزایی با دخانیات و چالشهای اپیدمیولوژیک
سرطان ریه شغلی حاصل مواجهه مداوم با مواد سرطانزا در اتمسفر صنایع است. بر اساس دستهبندی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC)، مواد زیر در گروه ۱ (سرطانزای قطعی برای انسان) قرار دارند که بافت ریه را مستقیماً تخریب میکنند:
- آلایندههای معدنی و شیمیایی: آزبست، سیلیس کریستالی، نیکل، آرسنیک و ترکیبهای کروم ششظرفیتی.
- فرآوردههای احتراقی و تابشی: آلایندههای اگزوز موتورهای دیزلی و گاز رادون.
۱. شاخصترین کارسینوژنهای ریوی در محیط کار
عوامل اتیولوژیک اصلی در بروز سرطان ریه شغلی بر اساس دستهبندی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) عبارتاند از:
-
- الیاف آزبست (پنبهکوهی): عامل کارسینوم برونکوژنیک و مزوتلیوما در عایقکاری، لنتسازی و ساختوساز.
- فلزات سنگین و ترکیبات معدنی: آرسنیک، نیکل، کادمیوم و کروم ششظرفیتی (Cr+6) در آبکاری، ذوب فلزات و جوشکاری استیل.
- سیلیس کریستالی (SiO2): ذرات استنشاقی در ریختهگری، سندبلاست، شیشهسازی و معدن.
- گازهای خروجی اگزوز دیزل: ذرات حاوی PAHs حاصل از احتراق گازوئیل.
- گاز رادون (222Rn): آلاینده رادیواکتیو در معادن زیرزمینی و فضاهای بسته.
۲. پدیده همافزایی (Synergism)؛ تلفیق مواجهه شغلی و دخانیات
یکی از مهمترین چالشهای بهداشت حرفهای در ریسک کارسینوژنز ریوی، اثر سینرژیستی چندبرابری (Multiplicative Effect) است. مواجهه همزمان با عوامل جهشزا مانند آزبست یا رادون در کنار مصرف تنباکو، ریسک ایجاد بدخیمی را به مراتب فراتر از جمع ساده اثرات هر فاکتور افزایش میدهد:
RiskCombined≫RiskOccupational+RiskSmoking
در واقع، مژکهای تنفسی بر اثر دود سیگار تخریب شده و کلیرانس ریوی نسبت به خروج ذرات معلق و الیاف معدنی به شدت افت میکند؛ این سازوکار به رسوب پایدارتر و جهشزایی ژنومی شتاب میبخشد.
۳. مواجهه ثانویه و تحمیلی با دود محیطی (ETS)
در الگوی ارزیابی ریسکهای شغلی، استنشاق دود تحمیلی دخانیات همکاران در فضاهای بسته کاری (Environmental Tobacco Smoke – ETS) بهعنوان یک خطر شغلی رسمی تلقی میشود. افراد غیرسیگاری که در معرض دود دستدوم مستمر قرار دارند، بهدلیل استنشاق فاز گازی و آئروسلی فرار سرطانزاها، ریسک بالاتری برای ابتلا به بدخیمیهای تنفسی نشان میدهند.
۴. سهم اپیدمیولوژیک و چالش فاکتور مخدوشکننده (Confounder)
بر اساس برآوردهای آماری بینالمللی:
- حدود ۱۵ درصد از سرطانهای ریه در مردان و ۵ درصد در زنان به تماس با آلایندههای محیط کار نسبت داده میشود.
- چالش انتساب قطعی: از آنجا که بخش عمده مبتلایان سابقه مصرف دخانیات (فعال یا در گذشته) دارند، ایزولهسازی سهم قطعی آلایندههای صنعتی از سهم دخانیات بهعنوان یک متغیر مخدوشکننده قوی (Confounder)، فرایند تشخیص طب کار و تعیین خسارات شغلی را با دشواری مواجه میسازد.
راهکارهای کنترل و مهندسی ایمنی (HSE Control Hierarchy)
کاهش نرخ مورتالیتی ناشی از کارسینوژنهای ریوی مستلزم پیادهسازی سختگیرانه سلسلهمراتب کنترل است:
- حذف و جایگزینی: حذف کامل عایقهای آزبستی و جایگزینی با پشم سنگ، الیاف شیشه یا سرامیک.
- کنترلهای مهندسی: نصب سیستمهای مکش موضعی (LEV)، کپسولهسازی فرآیندهای غبارزا و تهویه با فشار مثبت در کابین ماشینآلات دیزلی زیرزمینی.
- پایش بیولوژیکی و محیطی: اندازهگیری ادواری غلظت کارسینوژنها در هوای تنفسی و بررسی منظم اسپیرومتری و تصویربرداری ریه شاغلین.
آسم شغلی چیست؟ | انواع، پاتوژنز و عوامل حساسیتزای تنفسی در محیط کار
آسم شغلی (Occupational Asthma) نوعی نارسایی انسدادی، متغیر و با قابلیت بازگشت در مسیرهای تنفسی است که مستقیماً در اثر تحریکپذیری بیشازحد مجاری هوایی (Hyperresponsiveness) ناشی از شرایط فیزیکی، بیولوژیکی یا شیمیایی محیطهای صنعتی بروز میکند. این عارضه یکی از شایعترین اختلالات تنفسی وابسته به شغل در شاغلین صنایع فرآیندی، شیمیایی و تولیدی به شمار میرود.
طبقهبندی بالینی و انواع آسم شغلی
از منظر بالینی و مکانیسمهای آسیبزایی ریه، این پاتولوژی در سه گروه متمایز دستهبندی میشود:
۱. آسم ناشی از عوامل حساسیتزا (Sensitizer-Induced Asthma)
شایعترین شکل بیماری است که در پی پاسخ ایمونولوژیک (غالباً با واسطه پادتن IgE) پس از تماس مداوم با آلرژنهای محیط کار ایجاد میشود. این فرم دارای یک دوره نهفتگی یا کمون (Latency Period) مشخص است؛ به این معنا که علائم بالینی بلافاصله پدیدار نمیشوند و ممکن است ماهها یا سالها طول بکشد تا سیستم ایمنی فرد حساس گردد. پژوهشهای بهداشت حرفهای نشان میدهند حدود ۱۰ درصد از بروز موارد جدید آسم در سنین بزرگسالی به این فاکتور مربوط است.
۲. آسم تشدیدشده با شرایط کاری (Work-Exacerbated Asthma – WEA)
در این الگو، کارگر پیش از ورود به شیفت کاری یا اشتغال در محیط صنعتی دچار آسم زمینهای بوده است؛ اما تماس با محرکهای فیزیکی (دمای نامساعد، هوای خشک یا رطوبت بالا)، گردوغبار غیراختصاصی و آئروسلهای غیرآلرژیک موجب تحریک برونشها و وخامت تکرارشونده حملات تنفسی در حین ساعات شیفت میگردد.
۳. سندرم واکنشپذیری راههای هوایی ناشی از تحریک حاد (RADS)
این وضعیت که به عنوان آسم القاشده توسط محرکهای غیرایمونولوژیک (Irritant-Induced) نیز شناخته میشود، فاقد دوره نهفتگی است. RADS یک وضعیت اورژانسی در مهندسی ایمنی و طب کار محسوب میشود و متعاقب مواجهه تکباره، ناگهانی و با دوز بسیار بالای بخارات خورنده، گازهای سمی یا محصولات ناشی از حوادث فرآیندی حاد (همچون نشت خطوط لوله، انفجار مخازن و حریقهای صنعتی) رخ میدهد.



